ശ്രീമദ് ഭാഗവതം - ദശമസ്കന്ധം - അദ്ധ്യായം - 54
രുക്മിണീസ്വയംവരം
ഗദനും സങ്കർഷണനും നേതൃത്വം നൽകുന്ന ഭഗവാന്റെ സൈന്യത്തിലെ വീരന്മാർക്ക് ശത്രുരാജാക്കന്മാരുടെ ഈ ആക്രമണം സഹിക്കാനായില്ല. അങ്ങനെ അവർ ഇരുമ്പ് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ശത്രുക്കളുടെ കുതിരകളെയും ആനകളെയും തേരുകളെയും തകർക്കാൻ തുടങ്ങി. തേരുകളിലും കുതിരപ്പുറത്തും ആനപ്പുറത്തും യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്ന ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സൈനികരുടെ തലകൾ നിലംപതിച്ചു; ചില തലകളിൽ കുണ്ഡലങ്ങളും കിരീടങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു, മറ്റുള്ളവയിൽ തലപ്പാവുകളും. തുടകളും കാലുകളും വിരലുകളില്ലാത്ത കൈകളും, വാളുകളും ഗദകളും വില്ലുകളും മുറുകെ പിടിച്ചിരിക്കുന്ന കൈകളും, കുതിരകൾ, കഴുതകൾ, ആനകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, കാട്ടുകഴുതകൾ, മനുഷ്യർ എന്നിവരുടെ തലകളും എല്ലായിടത്തും ചിതറിക്കിടന്നു. വിജയത്തിനായി വെമ്പുന്ന വൃഷ്ണികളാൽ തങ്ങളുടെ സൈന്യം തകർക്കപ്പെടുന്നതുകണ്ട്, ജരാസന്ധന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള രാജാക്കന്മാർ നിരാശരായി യുദ്ധക്കളം വിട്ടു.
ഭാര്യയെ നഷ്ടപ്പെട്ട പുരുഷനെപ്പോലെ അസ്വസ്ഥനായിരുന്ന ശിശുപാലനെ രാജാക്കന്മാർ സമീപിച്ചു. അവന്റെ മുഖത്തെ നിറം മങ്ങിയിരുന്നു, ആവേശം നഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നു, മുഖം വാടിയിരുന്നു. രാജാക്കന്മാർ അവനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
ജരാസന്ധൻ പറഞ്ഞു: ശിശുപാലാ!, പുരുഷകേസരി!, കേൾക്കൂ!, നിന്റെ വിഷാദം ഉപേക്ഷിക്കൂ!. രാജാവേ!, ദേഹധാരികളുടെ സുഖവും ദുഃഖവും ഒരിക്കലും ശാശ്വതമായി കാണപ്പെടാറില്ല. ഒരു നൂൽപ്പാവക്കളിക്കാരന്റെ ആഗ്രഹത്തിനനുസരിച്ച് പാവകൾ ആടുന്നതുപോലെ, ആ പരമപുരുഷനാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ലോകം സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും കഷ്ടപ്പെടുന്നു. കൃഷ്ണനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ഞാനും എന്റെ ഇരുപത്തിമൂന്ന് സൈന്യങ്ങളും പതിനേഴ് തവണ തോറ്റു; ഒരിക്കൽ മാത്രമാണ് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ തോൽപ്പിച്ചത്. എങ്കിലും ഞാൻ ഒരിക്കലും വിലപിക്കുകയോ സന്തോഷിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല, കാരണം ഈ ലോകം കാലത്താലും വിധിയാലും നയിക്കപ്പെടുന്നതാണെന്ന് എനിക്കറിയാം. ഇപ്പോൾ സൈന്യാധിപന്മാരുടെ വലിയ നേതാക്കളായ നമ്മളെല്ലാവരും യാദവരാലും കൃഷ്ണനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന അവരുടെ ചെറിയ അനുയായികളാലും പരാജയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ സമയം അവർക്ക് അനുകൂലമായതിനാൽ ശത്രുക്കൾ വിജയിച്ചു, എന്നാൽ ഭാവിയിൽ സമയം നമുക്ക് അനുകൂലമാകുമ്പോൾ നമ്മൾ വിജയിക്കും.
ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു: രാജൻ! തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്കുകളാൽ പ്രേരിതനായി ശിശുപാലൻ തന്റെ അനുയായികളുമായി തലസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങി. അവശേഷിച്ച യോദ്ധാക്കളും അവരവരുടെ നഗരങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോയി. എങ്കിലും, ശക്തനായ രുക്മിക്ക് കൃഷ്ണനോട് കടുത്ത അസൂയ ഉണ്ടായിരുന്നു. കൃഷ്ണൻ തന്റെ സഹോദരിയെ രാക്ഷസരീതിയിൽ വിവാഹം കഴിക്കാൻ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയത് അദ്ദേഹത്തിന് സഹിക്കാനായില്ല. അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ഒരു വലിയ സൈന്യവുമായി ഭഗവാനെ പിന്തുടർന്നു. നിരാശനും കോപാകുലനുമായ രുക്മി, കവചം ധരിച്ച് വില്ലേന്തി എല്ലാ രാജാക്കന്മാരുടെയും സമക്ഷത്തിൽ ഇപ്രകാരം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നു, "യുദ്ധത്തിൽ കൃഷ്ണനെ കൊന്ന് രുക്മിണിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ ഇനി കുണ്ഡിനപുരിയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല. ഇത് ഞാൻ നിങ്ങളോട് സത്യം ചെയ്യുന്നു." ഇത് പറഞ്ഞിട്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ തേരിലേറി തേരാളിയോട് പറഞ്ഞു, "കൃഷ്ണൻ പോയിടത്തേക്ക് കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ ഓടിക്കുക. എനിക്ക് അവനുമായി യുദ്ധം ചെയ്യണം." "തന്റെ വീര്യത്തിൽ മതിമറന്ന ആ ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ ഇടയബാലൻ എന്റെ സഹോദരിയെ ബലം പ്രയോഗിച്ച് തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി. എന്നാൽ ഇന്ന് എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഞാൻ അവന്റെ അഹങ്കാരം തീർക്കും."
പരമപുരുഷന്റെ ശക്തിയുടെ യഥാർത്ഥ വ്യാപ്തി അറിയാതെ ഇങ്ങനെ വീമ്പു പറഞ്ഞ മൂഢനായ രുക്മി, തന്റെ തേരിലെത്തി ഗോവിന്ദനെ വെല്ലുവിളിച്ചു, "നിൽക്കൂ, യുദ്ധം ചെയ്യൂ!." രുക്മി തന്റെ വില്ല് ശക്തിയായി കുലച്ച് മൂന്ന് അമ്പുകൾ കൃഷ്ണന്റെ നേർക്കെയ്തു. എന്നിട്ട് അവൻ പറഞ്ഞു, "യദുവംശത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ!, അല്പനേരം ഇവിടെ നിൽക്കൂ!". "ബലിയിലെ നെയ്യ് മോഷ്ടിക്കുന്ന കാക്കയെപ്പോലെ എന്റെ സഹോദരിയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന നിന്നെ നീ എവിടെപ്പോയാലും ഞാൻ പിന്തുടരും. മൂഢാ!, വഞ്ചകാ!, യുദ്ധത്തിൽ ചതിക്കുന്നവനേ!, ഇന്ന് നിന്റെ മിഥ്യാഭിമാനം ഞാൻ ഇല്ലാതാക്കും!". "എന്റെ അമ്പുകളേറ്റ് മരിച്ചു വീഴുന്നതിനുമുമ്പ് എന്റെ പെങ്ങളെ വിട്ടയയ്ക്കൂ!"
ഇതിന് മറുപടിയായി ശ്രീകൃഷ്ണൻ പുഞ്ചിരിക്കുകയും ആറ് അമ്പുകൾ രുക്മിക്ക് നേരെ എയ്ത് അവന്റെ വില്ല് തകർത്തു. ഭഗവാൻ രുക്മിയുടെ നാല് കുതിരകളെ എട്ട് അമ്പുകൾ എയ്തും, തേരാളിയെ രണ്ട് അമ്പുകൾ എയ്തും, തേരിലെ കൊടിയെ മൂന്ന് അമ്പുകൾ എയ്തും തകർത്തെറിഞ്ഞു. രുക്മി മറ്റൊരു വില്ലെടുത്ത് അഞ്ച് അമ്പുകൾ ഭഗവാന് നേരെ തൊടുത്തുവിട്ടു. ഈ അമ്പുകളൊക്കെ ഏറ്റിട്ടും അച്യുതൻ വീണ്ടും രുക്മിയുടെ വില്ല് തകർത്തു. രുക്മി വേറൊരു വില്ലെടുത്തു, പക്ഷേ അച്യുതൻ അതുകൂടി കഷണങ്ങളാക്കി. ഇരുമ്പുഗദ, തൃശൂലം, വാളും പരിചയും, കുന്തം, എന്നുവേണ്ടാ, രുക്മി എടുത്ത സകല ആയുധങ്ങളും ഹരി തകർത്തെറിഞ്ഞു. പിന്നീട് രുക്മി തേരിൽ നിന്നിറങ്ങി വാളുമേന്തി, കാറ്റിനെതിരെ പറക്കുന്ന പക്ഷിയെപ്പോലെ കൃഷ്ണനെ കൊല്ലാനായി കോപത്തോടെ അവിടുത്തെ നേരെ അടുത്തു. രുക്മി തന്നെ ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, ഭഗവാൻ അയച്ച അമ്പുകൾ രുക്മിയുടെ വാളും പരിചയും കഷണങ്ങളാക്കി. തുടർന്ന് കൃഷ്ണൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള വാളെടുത്ത് രുക്മിയെ കൊല്ലാൻ തയ്യാറായി. തന്റെ സഹോദരനെ കൊല്ലാൻ തയ്യാറെടുക്കുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണനെ കണ്ട് സാധ്വിയായ രുക്മിണി പരിഭ്രാന്തയായി. അവൾ ഭഗവദ് പാദങ്ങളിൽ വീണ് ദയനീയമായി ഇപ്രകാരം അപേക്ഷിച്ചു.
ശ്രീ രുക്മിണി പറഞ്ഞു: സർവ്വ യോഗശക്തികളുടെയും നിയന്താവേ!, അളവറ്റവനേ!, ദേവാധിദേവാ!, പ്രപഞ്ചനാഥാ! സർവ്വമംഗളകാരിയും മഹാബാഹുവുമായ അങ്ങേയ്ക്ക് വന്ദനം, ദയവായി എന്റെ സഹോദരനെ കൊല്ലരുതേ!
ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു: രുക്മിണിയുടെ ഭയം കാരണം അവളുടെ കൈകാലുകൾ വിറയ്ക്കുകയും വായ ഉണങ്ങുകയും ചെയ്തു, സങ്കടംകൊണ്ട് തൊണ്ട ഇടറി. അവളുടെ പരിഭ്രമത്തിൽ സ്വർണ്ണമാല ചിതറിപ്പോയി. അവൾ കൃഷ്ണന്റെ പാദങ്ങളിൽ മുറുകെ പിടിച്ചു, ഭഗവാൻ കരുണ തോന്നി ആ സംരംഭത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി. ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആ ദുഷ്ടനെ ഒരു തുണിക്കഷണം കൊണ്ട് കെട്ടിയിട്ടു. എന്നിട്ട് അവന്റെ മീശയുടെയും മുടിയുടെയും ഭാഗങ്ങൾ വിചിത്രമായ രീതിയിൽ ക്ഷൗരം ചെയ്യിച്ചു അവനെ വിരൂപനാക്കി. അപ്പോഴേക്കും യാദവവീരന്മാർ ശത്രുക്കളുടെ വലിയ സൈന്യത്തെ താമരപ്പൂവിനെ ആന ചവിട്ടിമെതിക്കുന്നതുപോലെ തകർത്തിരുന്നു. യാദവർ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ, നാണക്കേട് കൊണ്ട് മൃതപ്രായനായി നിൽക്കുന്ന രുക്മിയെ കണ്ടു. സർവ്വശക്തനായ ബലരാമൻ രുക്മിയെ കണ്ടപ്പോൾ, കരുണയോടെ അവനെ മോചിപ്പിക്കുകയും ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഇപ്രകാരം പറയുകയും ചെയ്തു.
ബലരാമൻ പറഞ്ഞു: പ്രിയപ്പെട്ട കൃഷ്ണാ!, നീ ചെയ്തത് ശരിയായില്ല!. ഈ പ്രവൃത്തി നമുക്ക് നാണക്കേടുണ്ടാക്കും, കാരണം ഒരു അടുത്ത ബന്ധുവിന്റെ മീശയും മുടിയും ക്ഷൗരംചെയ്ത് അവനെ വിരൂപനാക്കുന്നത് അവനെ കൊല്ലുന്നതിന് തുല്യമാണ്.
[രുക്മിണിക്ക് നേരെ തിരിഞ്ഞുകൊണ്ട് ബലരാമൻ തുടർന്നു:] പുണ്യവതീ, നിന്റെ സഹോദരനെ വിരൂപനാക്കിയതിലുള്ള ഉത്കണ്ഠ കാരണം ഞങ്ങളോട് അപ്രീതി തോന്നരുത്. സ്വന്തം സുഖത്തിനും ദുഃഖത്തിനും അവനവൻതന്നെയാണ് ഉത്തരവാദി, കാരണം ഒരു മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്നത് സ്വന്തം കർമ്മഫലമാണ്.
വീണ്ടും കൃഷ്ണനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ട് ബലരാമൻ പറഞ്ഞു: ഒരു ബന്ധു വധശിക്ഷ അർഹിക്കുന്ന തെറ്റ് ചെയ്താലും അവനെ കൊല്ലരുത്. പകരം അവനെ കുടുംബത്തിൽനിന്ന് പുറത്താക്കണം. അവൻ തന്റെ പാപത്താൽതന്നെ മരിച്ചവനായിക്കഴിഞ്ഞു, പിന്നെ എന്തിനാണ് അവനെ വീണ്ടും കൊല്ലുന്നത്?
[രുക്മിണിക്ക് നേരെ തിരിഞ്ഞുകൊണ്ട് ബലരാമൻ തുടർന്നു:] ബ്രഹ്മാവ് നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ള ക്ഷത്രിയധർമ്മമനുസരിച്ച് ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം സഹോദരനെപ്പോലും കൊല്ലേണ്ടിവന്നേക്കാം. അത് തീർച്ചയായും വളരെ ഭയാനകമായ ഒരു നിയമമാണ്.
[വീണ്ടും ബലരാമൻ കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു:] തങ്ങളുടെ ഐശ്വര്യങ്ങളിൽ അഹങ്കാരം ബാധിച്ച മനുഷ്യർ രാജ്യം, ഭൂമി, സമ്പത്ത്, സ്ത്രീകൾ, പദവി, അധികാരം എന്നിവയ്ക്ക് വേണ്ടി മറ്റുള്ളവരെ ദ്രോഹിക്കുന്നു.
[രുക്മിണിയോട് ബലരാമൻ പറഞ്ഞു:] ദേവീ!, നിന്റെ മനോഭാവം ശരിയല്ല, കാരണം എല്ലാ ജീവികളോടും ശത്രുത പുലർത്തുന്നവർക്കും നിന്റെ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്തുക്കളെ ദ്രോഹിച്ചവർക്കും നീ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പരമപുരുഷന്റെ മായ മനുഷ്യരെ അവരുടെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം മറക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ശരീരത്തെ ആത്മാവായി തെറ്റിദ്ധരിച്ച് അവർ മറ്റുള്ളവരെ സുഹൃത്തുക്കളോ ശത്രുക്കളോ ആയി കാണുന്നു. ഭ്രമത്തിലായവർ എല്ലാ ദേഹധാരികളിലും വസിക്കുന്ന ഏകമായ പരമാത്മാവിനെ അനേകമായി കാണുന്നു, ആകാശത്തിലെ പ്രകാശത്തെയോ ആകാശത്തെയോ പലതായി കാണുന്നതുപോലെ. തുടക്കവും ഒടുക്കവുമുള്ള ഈ ഭൗതികശരീരം പഞ്ചഭൂതങ്ങളാലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളാലും ഗുണങ്ങളാലും നിർമ്മിതമാണ്. അജ്ഞതയാൽ ആത്മാവിൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ശരീരം ഒരാളെ ജനനമരണചക്രത്തിലൂടെ കടന്നുപോകാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ദേവീ!, ആത്മാവ് ഒരിക്കലും ഭൗതിക വസ്തുക്കളുമായി സമ്പർക്കം പുലർത്തുകയോ അവയിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല, കാരണം ആത്മാവ് അവയുടെ ഉത്ഭവവും പ്രകാശവുമാണ്. സൂര്യൻ കാഴ്ചയുമായോ കാണപ്പെടുന്ന വസ്തുക്കളുമായോ ബന്ധപ്പെടാത്തതുപോലെ ആത്മാവും നിസ്സംഗനാണ്. ജനനവും മറ്റ് മാറ്റങ്ങളും ശരീരത്തിനാണ് സംഭവിക്കുന്നത്, ആത്മാവിനല്ല. ചന്ദ്രന്റെ കലകൾക്ക് മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ചന്ദ്രന് മാറ്റമില്ലാത്തതുപോലെയാണിത്. ഉറങ്ങുന്ന ഒരാൾ തന്റെ സ്വപ്നത്തിൽ തന്നെയും ഇന്ദ്രിയ സുഖങ്ങളെയും കർമ്മഫലങ്ങളെയും കാണുന്നത് പോലെ, ബുദ്ധിയില്ലാത്തവൻ ഭൗതിക ജീവിതത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. അതുകൊണ്ട്, അവിടുത്തെ മനസ്സിനെ തളർത്തുകയും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദുഃഖത്തെ ദിവ്യജ്ഞാനത്താൽ അകറ്റുക. ഹേ രാജകുമാരി, നിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ഭാവത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക.
ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു: ബലരാമന്റെ ജ്ഞാനോപദേശത്താൽ പ്രബുദ്ധയായ രുക്മിണി തന്റെ വിഷാദം മറന്ന് ആത്മീയ ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കി. പ്രാണൻ മാത്രം ബാക്കിയായി, ശത്രുക്കളാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ട്, ശക്തിയും തേജസ്സും നഷ്ടപ്പെട്ട രുക്മിക്ക് താൻ അപമാനിക്കപ്പെട്ടത് മറക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. നിരാശയിൽ അവൻ തന്റെ താമസത്തിനായി ഭോജകടം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വലിയ നഗരം നിർമ്മിച്ചു. "ദുഷ്ടനായ കൃഷ്ണനെ കൊന്ന് എന്റെ അനുജത്തിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്നത് വരെ ഞാൻ കുണ്ഡിനപുരിയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല" എന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതിനാൽ, കോപത്തോടെയും നിരാശയോടെയും രുക്മി അവിടെത്തന്നെ താമസം ഉറപ്പിച്ചു. കുരുവംശ സംരക്ഷകനായ രാജാവേ!, ഇങ്ങനെ ശത്രുരാജാക്കന്മാരെയെല്ലാം തോൽപ്പിച്ച്, ഭഗവാൻ ഭീഷ്മകപുത്രിയെ തന്റെ തലസ്ഥാനത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും വൈദിക വിധിപ്രകാരം വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്തു.
രാജാവേ!, അക്കാലത്ത് യാദവരുടെ തലവനായ കൃഷ്ണനെ മാത്രം സ്നേഹിച്ചിരുന്ന യദുപുരിയിലെ എല്ലാ വീടുകളിലും വലിയ ആഘോഷങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. സന്തോഷഭരിതരും തിളങ്ങുന്ന ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവരുമായ എല്ലാ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരും വിവാഹസമ്മാനങ്ങളുമായി വന്ന് വധൂവരന്മാരെ വന്ദിച്ചു. യദുക്കളുടെ നഗരം അതീവസുന്ദരമായി കാണപ്പെട്ടു: അവിടെ അലങ്കരിച്ച തൂണുകളും പുഷ്പമാലകളും തോരണങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച കവാടങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. എല്ലാ വാതിലുകളിലും മംഗളകരമായ പൂർണ്ണകുംഭങ്ങളും അകിൽസുഗന്ധവും വിളക്കുകളും ഒരുക്കിയിരുന്നു. വിവാഹത്തിന് അതിഥികളായി വന്ന പ്രിയപ്പെട്ട രാജാക്കന്മാരുടെ ആനകൾ തെരുവുകൾ വൃത്തിയാക്കി, വാതിലുകളിൽ വാഴകളും കവുങ്ങുകളും വച്ച് നഗരത്തിന്റെ ഭംഗി വർദ്ധിപ്പിച്ചു. കുരു, സൃഞ്ജയ, കൈകേയ, വിദർഭ, യദു, കുന്തി വംശങ്ങളിലെ രാജകുടുംബാംഗങ്ങൾ വലിയ ജനക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ സന്തോഷത്തോടെ പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടി. എല്ലായിടത്തും പാട്ടുകളിലൂടെ വാഴ്ത്തപ്പെട്ട രുക്മിണിയുടെ അപഹരണകഥ കേട്ട് രാജാക്കന്മാരും അവരുടെ പുത്രിമാരും അത്ഭുതപ്പെട്ടു. ഐശ്വര്യങ്ങളുടെ നാഥനായ കൃഷ്ണൻ ലക്ഷ്മിദേവിയായ രുക്മിണിയുമായി ഒന്നിക്കുന്നതുകണ്ട് ദ്വാരകയിലെ ജനങ്ങൾ അത്യധികം സന്തോഷിച്ചു.
ശ്രീമദ് ഭാഗവതം ദശമസ്കന്ധം അൻപതിനാലാമധ്യായം സമാപിച്ചു.
ഓം തത് സത്
<<<<< >>>>>
